trang chính tiểu sử tranh ảnh nhạc tập nhạc bút tích tưởng nhớ english
TRỊNH CÔNG SƠN (02/28/1939 - 04/01/2001)
  
Tưởng Nhớ


Hợp Lưu số 59 tháng 6 & 7, 2001, Trịnh Công Sơn, Một Cơi Đi Về
Văn Học số 186 & 187 tháng 10 & 11, 2001. Trịnh Công Sơn, T́nh Yêu, Quê Hương, Thân Phận
Hoàng Xuân Sơn
Nguyễn Văn Tuấn

Văn số 53 & 54 Tháng 5 & 6, 2001

  • Nguyễn Xuân Hoàng SỔ TAY THÁNG NĂM 4
  • Đặng Tiến TRỊNH CÔNG SƠN ĐỜI VÀ NHẠC 9
  • Nguyễn Văn Tuấn VĨNH BIỆT THI SĨ DU CA TRỊNH CÔNG SƠN 24
  • Phạm Duy NHẠC TRỊNH CÔNG SƠN T̀NH YÊU VÀ THÂN PHẬN 31
  • Phạm Duy LŨ CHÚNG TÔI, KHI NHẬP CUỘC, KHI XUẤT THẾ 33
  • Tô Thùy Yên MỖI CA KHÚC NHƯ MỘT LỜI TRĂN TRỐI 37
  • Tô Thùy Yên NGƯỜI DU CA CHÍNH HIỆU 39
  • Văn Cao TRỊNH CÔNG SƠN: NGƯỜI CA THƠ 40
  • Luân Hoán THÊM MỘT TIN BUỒN 42
  • Bùi Bảo Trúc VỀ TRỊNH CÔNG SƠN 43
  • Nam Dao TRỊNH CÔNG SƠN NHƯ CÁNH VẠC BAY 63
  • Đinh Cường GỞI SƠN, NHỮNG ĐOẠN GHI RỜI CỦA NGƯỜI BẠN Ở XA 70
  • Nguyễn văn Thọ NHỚ TRỊNH CÔNG SƠN 73
  • Bủu Chỉ 76
  • Trịnh Cung BI KỊCH TRỊNH CÔNG SƠN 77
  • Nguyễn Quốc Trụ NHỮNG NGÀY TRỊNH CÔNG SƠN 84
  • Nguyễn Đăng Thường THIÊN TÀI VÀ THIÊN TAI 86
  • Đặng Mai Lan TRỊNH CÔNG SƠN TRONG TÔI, TỪ ĐÓ 88
  • Vũ Thư Hiên THƯƠNG NHỚ TRỊNH CÔNG SƠN 91
  • Thượng Văn ÂM NHẠC VÀ CHÍNH TRỊ 94
  • Hoàng Xuân Sơn BÀI CA NHỮNG TẾ BÀO 96
  • Nguyễn Trọng Khôi MỘT PHIẾN TÀI T̀NH 100
  • Trần Kiêm Đoàn TRỊNH CÔNG SƠN NH̀N TỪ MỘT HUẾ XƯA 106
  • Ngọc TRỊNH CÔNG SƠN, MỘT CƠI ĐI VỀ 111
  • Đinh Trường Chinh TRỊNH CÔNG SƠN CON TINH YÊU THƯƠNG 113
  • John Schafer CHÚT L̉NG VỚI TRỊNH CÔNG SƠN 116
  • Trường Kỳ KHÁNH LY: NHỮNG LỜI TỬ TẾ ÔNG SƠN DẬY TÔI 118
  • Mai Thy TRỊNH CÔNG SƠN TÔI LUÔN LUÔN SỐNG VỚI HIỆN TẠI 125
  • Thanh Tùng ANH ĐĂ VẮT CẠN T̀NH YÊU CHO ĐỜI 126
  • Nguyễn Trọng Tạo VĨNH BIỆT ĐỜI VỀ CƠI THÊNH THANG 128
  • Từ Huy CHẠM ĐẾN TRỊNH CÔNG SƠN 129
  • Lê Minh Quốc RƠI LỆ RU NGƯỜI 130
  • Nguyễn Đăng Thường H̀NH TRỊNH CÔNG SƠN 132


    ° Trịnh Công Sơn Bút tích - Kư - Truyện Ngắn 133
  • Trịnh Công Sơn BÚT TÍCH TRỊNH CÔNG SƠN 133
  • Trịnh Công Sơn TRỊNH CÔNG SƠN NGHĨ VỀ KHÁNH LY / VĨNH TRINH / HỒNG NHUNG (1995) 134
  • Trịnh Công Sơn NỖI L̉NG CỦA TÊN TUYỆT VỌNG 135
  • Trịnh Công Sơn TÔI ĐĂ MƠ THẤY CHUYẾN ĐI CỦA M̀NH 137
  • Trịnh Công Sơn ĐỂ BẮT ĐẦU MỘT HỒI ỨC 138
  • Trịnh Công Sơn DIỄM CỦA NHỮNG NGÀY XƯA 139
  • Trịnh Công Sơn CUỘC SỐNG KHÔNG THỂ THIẾU T̀NH YÊU 141
  • Trịnh Công Sơn PHÁC THẢO CHÂN DUNG TÔI 142
  • Trịnh Công Sơn BÀI HÁT ĐẦU TIÊN BÀI HÁT CUỐI CÙNG 143
  • Trịnh Công HỒI ỨC VỀ NHẠC PHẨM ... HẠ TRẮNG 145
  • Trịnh Công Sơn CA KHÚC MANG ĐẾN SỰ CẢM THÔNG GIỮA MỌI NGƯỜI 146
  • Trịnh Công Sơn CHÚ LỘ 152
  • TRỊNH CÔNG SƠN ĐĂ RA ĐI


    Phạm Duy

    Bức vẽ trên đây của họa sĩ Đinh Cường, một trong số ít bạn thân của Trịnh Công Sơn, gửi cho tôi qua bưu điện theo đường express và anh bảo "cậu dành cho Sơn những trang đẹp đẻ nhé!"

    Bức vẽ ghi ngày 1 tháng Tư, năm 2001, 12h 45 là ngày giờ Trịnh Công Sơn ra đi. Đó là một buổi sáng Chủ Nhật, tuần đầu tiên của tháng Tư. Một buổi sáng Chủ Nhật như mọi buổi sáng Chủ Nhật khác trong đời tôi: một buổi sáng để tùy nghi. Tôi nói tùy nghi theo cái nghĩa có nhiều chuyện phải làm và không biết phải làm cái nào trước cái nào sau, thành ra cứ ngồi nh́n thời gian đi qua.. và tùy nghi.

    Cứ vào thứ Hai đầu tuần tôi tự hứa với ḿnh là mọi việc sẽ thanh toán cho xong vào Chủ Nhật này: dọn bớt [lại một lần nữa!] cái garage, chở sách [lại thêm một lần nữa!] tặng thư viện; gọi một người bạn biếu hết cho anh những thứ làm vườn lỉnh kỉnh; sắp lại mấy số Văn theo thứ tự thời gian, xếp lại mấy cuốn sách cần đọc mang vào pḥng khách - cũng là pḥng làm việc của tôi; toàn là những lới hứa mà tôi đă không thực hiện được. Sáng nay tôi nhất định phải gọi điện thoại cho Trịnh Cung hỏi thăm anh về buổi gặp bạn bè buổi chiều ở Quận Cam. Một người bạn từ tuần trước từ phía nam đă gọi lên nhắc tôi "ông đừng quên nói mấy lời về người bạn chúng ta nhé! ông ấy sắp trở về Việt Nam..." Tôi có cảm tưởng như buổi gặp gỡ của Trịnh Cung và bạn hữu là một buổi chia tay và khi bạn tôi nhắc tôi đừng quên viết mấy lời tạm biệt anh tôi nghe như một nỗi bùi ngùi.

    Chia tay một người và biết rằng ḿnh đang nói lời vĩnh biệt, người ta biết rằng ḿnh đă bỏ lại sau lưng những khó chịu những sắc mắc, những điều không vui v́ cá tính và tâm tính.

    Trịnh Cung là người cùng quê với tôi và cùng lứa tuổi tôi. Anh nói với tôi là anh sẽ về Việt Nam gặp Trịnh Công Sơn "chia tay với nó trước khi moa ra đi vĩnh viễn." Trịnh Cung cho tôi biết anh mắc bệnh ngặt nghèo, và sự ra đi của anh chỉ là vấn đề thời gian. "Moa hết nợ rồi chớ thằng Sơn chưa hết nợ đâu. Và toa, toa c̣n nhiều nợ lắm."

    Nhưng buổi sáng Chủ Nhật 1 tháng Tư, đă là một Chủ Nhật khác. Trịnh Công Sơn ra đi trước khi Trịnh Cung trở lại Việt Nam. "Moa không c̣n cơ hội gặp nó!" Và như vậy buổi chia tay của Trịnh Cung và bạn hữu cũng đồng thời là buổi lễ vĩnh biệt Trịnh Công Sơn.

    Người gọi tôi đầu tiên báo tin Sơn qua đời là Nguyễn Văn Khanh, đài RFA. Tôi gọi ngay cho Đinh Cường v́ tôi biết anh là ban thân của Trịnh Công Sơn. Cường nói "tôi biết tin này sớm lắm, tôi đă email cho ông tin Sơn ra đi cách đây mấy tiếng đồng hồ mà! Có lẽ ông chưa mở mail." Đúng vậy, sáng nay tôi chưa mở mail. Tôi cho phép ḿnh không phải mở mail vào một ngày xem sao. Và cái mail đầu tiên trong ngày chính là mail Đinh Cường báo tin Trịnh Công Sơn đă ra đi. Cường nói anh rất buồn. "Tôi gần như bất động, không suy nghĩ ǵ được, không biết làm ǵ. Tôi tê điếng." Tôi nghe như có tiếng nghẹn ngào của anh qua đường dây viễn liên. Tôi nói tôi muốn dành một số trang báo đặc biệt về Trịnh Công Sơn, và tôi hỏi xin anh những tư liệu về Sơn.

    Cá nhân tôi. tôi không có nhiều kỷ niệm về Sơn. Tôi không thân thiết với anh. Trước và sau 1975 tôi có đôi lần gặp anh. Tôi yêu âm nhạc của anh. Đúng ra tôi yêu những ca từ của anh. Những câu viết rời của anh như là một đoản văn cho tôi. Trước hết nó là t́nh yêu của tôi: "Từ lúc đưa em về là biết xa ngh́n trùng." Nó là nỗi nhớ của tôi trong những ngày xa quê: "Nghe mưa nơi này lại nhớ mưa xa. Mưa bay trong ta bay từng hạt nhỏ.. Chẳng biết nơi nao là chốn quê nhà...." Nó là định mệnh tôi: "Những hẹn ḥ từ nay khép lại. Thân nhẹ nhàng như mây..."

    Trong những tháng gần đây tôi đă nói với tôi bằng cái giọng của Sơn. Nhiều trang sách của tôi trong bộ Người Đi Trên Mây - từ Kẻ Tà Đạo đến Bụi Và Rác* - tôi đă đặc tả một nhân vật nhạc sĩ từ những cá tính và nghệ thuật cũng như đời thường của anh.

    Trước và sau năm 1975, tôi có đôi lần đi chơi với anh. Nhưng chúng tôi không có nhiều điều để nói. Tôi nhớ cái ngày anh lên đài phát thanh Sài G̣n hát bài Nối Ṿng Tay Lớn, tôi và anh Phan Lạc Phúc [tức Kư Giả Lô Răng] đứng trước đài nh́n qua hàng rào kẽm gai. Và sau đó, năm 1992 Sơn đến Montréal, Canada thăm gia đ́nh và các em của anh, c̣n tôi trong chuyến đi với Nguyễn Mộng Giác, Đinh Cường, Khánh Trường cùng nhiều bạn khác đến dự buổi triển lăm tranh Vơ Đ́nh. Mặc dù đă đến cùng một thành phố , tôi và một số bạn đă "hèn nhát" không dám đến thăm anh để uống với anh một ly rượu. Những tin đồn đầy ác ư muốn phá pḥng tranh của Vơ Đ́nh, và lên án sự gặp gỡ giữa những người bạn với Sơn mang đầy tính chính trị.

    Sơn đă ra đi. Tôi nghe mấy tiếng nghẹn ngào của Đinh Cường bên kia đầu dây điện thoại. Tôi muốn nói một chút suy nghĩ về Sơn và về âm nhạc của anh.

    Đối với tôi, nghe nhạc của Trịnh Công Sơn không phải chỉ là nghe những lời t́nh tự, mặc dù những người yêu nhau không ngớt lấy âm nhạc của anh làm kỷ niệm cho t́nh yêu của ḿnh. Bởi v́ nhạc Trịnh Công Sơn không đơn giản là những khúc t́nh ca, nhạc của anh c̣n mang đến cho người nghe sự đau xót của quê hương, và nỗi nhức nhối của một thân phận làm người. Đó là những lời kinh cầu, những tiếng th́ thầm cất lên từ một nỗi đau cũa cả một thế hệ, cả một dân tộc, và caỵ một loài người, nếu tôi được phép nói như thế.

    Người ta vẫn thường cho rằng âm nhạc và hội họa là hai loại h́nh nghệ thuật mang tính quốc tế. Nó đi thẳng từ một trái tim đến một trái tim. Nhận xét đó đúng, nhưng không phải ca khúc nào, bức tranh nào cũng làm được công việc đó - như Trịnh Công Sơn. Không phải họa sĩ nào cũng là Chagall và van Gogh, không phải nhạc sĩ nào cũng là Chopin và Mozart.

    Tất nhiên. Những ca khúc của Trịnh Công Sơn đă không nhờ một trung gian nào khác. Tự nó, âm nhạc của anh có khả năng gơ được các cánh cửa của mọi trái tim, là ch́a khóa gia?i mă mọi ngôn ngữ. Người ta thường so sánh Trịnh Công Sơn và Bob Dylan, v́ tính phản chiến o+? ca từ chứa trong các tác phẩm của hai tác giả này. Nhưng theo tôi âm nhạc của Trịnh Công Sơn cao hơn sự so sánh đó. Nó vượt qua "phản chiến," nó nh́n thấu suốt được kiếp nhân sinh. Nó không ngừng ở chỗ những lời t́nh tự giữa hai người nam và nữ. Âm nhạc Trịnh Công Sơn phát lên tín hiệu của những người cùng thế hệ với anh, thế hệ lớn lên trong một cuộc chiến nhưng đồng thời âm nhạc anh không có tuổi. Nó vượt qua không gian và tôi nghĩ nó c̣n sống lâu với chúng ta, khi nào người ta c̣n t́nh yêu. Chính là những ca từ như thơ trong âm nhạc anh trở thành tiếng kêu của kiếp người. Thượng đế của nó, nếu muốn gọi như thế, đó là con người.

    Người ta không ngạc nhiên khi nghiệm ra ca từ trong các khúc t́nh ca của anh đẹp đẽ mà rời rạc, chữ này không dính chữ kia, câu này không dính câu nọ, ư trên rất xa ư dưới, mông lung và mơ hồ. Xin đừng đi t́m sợi xích thuần lư trong ca từ của anh. Hăy thưởng thức âm nhạc Trịnh Công Sơn trong một tổng thể. ở mỗi ca khúc của anh, người ta cảm nhận một tuyên ngôn. ở mỗi ca từ là một tiếng kêu ngạc nhiên bất ngờ trên mặt đất.

    Trịnh Công Sơn là một thi sĩ.

    Vâng, anh đích thị là một nhà thơ viết nhạc.

    Người làm thơ giống như người đi trong rừng. Phải phạt cỏ mà đi. Phải phạt cây mà bước. Thơ của thi sĩ Trịnh Công Sơn đă mang cho âm nhạc Trịnh Công Sơn sức quyến rũ kỳ lạ.

    hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi
    để một mai tôi về làm cát bụi.
    ôi cát bụi tuyệt vời
    ôi cát bụi mệt nhoài

    Con người là cát bụi và sẽ trở về cát bụi. Cái ư đó không lạ, nhưng khi Trịnh Công Sơn đưa vào âm nhạc anh bằng những câu như sự "tuyệt vời mệt mỏi," như "mặt trời soi một kiếp rong chơi," ... Trịnh Công Sơn đă bước qua cái chân lư thường hằng quen thuộc: cát bụi trở về với cát bụi. Trái đất này "mỏi ngóng tin vui từng ngày" bởi v́ từng ngày chúng ta chỉ có tin buồn. Nỗi đau tuyệt vời ấy chính là nỗi đau làm người.

    Tôi như trẻ nhỏ ngồi bên hiên nhà chờ xem thế kỷ tàn phai
    Tôi như trẻ nhỏ t́m nơi nương tựa mà sao vẫn cứ lạc loài...

    Đừng nghe tôi nói lời tăm tối
    Đừng tin tôi nhé v́ tiếng cười.

    Ngợi ca anh hay lên án anh, yêu mến anh hay căm hận anh, muốn gần gũi anh hay muốn xa lánh anh, bênh vực anh hay chống đối anh... mỗi người đều có lư do riêng để biện minh cho ḿnh. Nhưng không ai có thể phủ nhận tài hoa và sức quyến rũ của âm nhạc anh. Thật t́nh, người ta khó mà quên anh.

    Trịnh Công Sơn là nghệ sĩ có một sức thu hút mạnh mẽ và đồng thời có một lực ly tâm cũng mạnh mẽ cực kỳ.

    Xin chia tay anh, Trịnh Công Sơn.

    Chúng tôi nhớ anh.

    NGUYỄN XUÂN HOÀNG

    * "Nguyễn Giang, một khuôn mặt lớn trong đời sống âm nhạc của đám đông với mái tóc dài hơi xoắn, chiếc kính cận gọng nhỏ, nụ cười nửa miệng. Anh là cha đẻ của những ca khúc mà mỗi lời hát như một lời thơ. Ngôn ngữ âm nhạc anh là bản lề giữa một bên là tiếng nói hàng ngày và một bên là suy tư triết học. Âm nhạc ấy được tŕnh bày bởi một giọng hát lôi cuốn trẻ trung và đ́u hiu: Mai Khanh. Tiếng hát của chị vang lên từ một trái tim hấp hối. Trong buồng ngực chị như có ngọn lửa tàn bạo thổi nóng từng tiếng ngân,... Tôi nghĩ người ta đă nói không quá đáng rằng âm nhạc của Giang sở dĩ chinh phục được tim óc người nghe là nhờ tiếng ca ma túy của Mai Khanh và ngược lại, giọng hát của Mai Khanh có được một chỗ đứng hàng đầu như cô hiện nay chính là v́ tiếng hát ấy đă tựa được vào âm nhạc Nguyễn Giang. (Người Đi Trên Mây, Người Việt xuất bản, 1987, tr. 95-96). "Tôi c̣n nhớ tháng trước t́nh cờ gặp nhạc sĩ Nguyễn Giang ở một quán cà phê vỉa hè nhà bà luật sư Đại, Giang hỏi tôi... có bao giờ nghe những ca khúc mới của anh không.... Tôi nay ở trọ trần gian, trăm năm về chốn xa xăm cuối trời. ừ th́ cũng chỉ là trọ thôi. Có lúc Giang thở ra, "Tôi như đứa trẻ t́m nơi nương tựa mà sao vẫn cứ lạc loài... Đừng tin tôi nhé v́ tiếng cười. Đó là những lúc tôi thấy khuôn mặt Giang vốn đă nhỏ và nhô xương, hai con mắt sâu núp dưới đôi kính trắng, tối sầm lại. Dường như quanh đây có điều ǵ tuyệt vọng. Giang nói lửng lơ. Tôi hiểu bạn." (Bụi Và Rác, NĐTM tập 2, Thanh Văn xuất bản, 1992, tr. 130-131). "Anh ấy là một trong những nhạc sĩ mà tôi ưa thích nhất. Chúng tôi quen biết nhau khá lâu, nhưng đi lại với nhau không nhiều. Tôi phục anh. Ngôn ngữ trong âm nhạc Nguyễn Giang gần gũi với chúng tôi, với cả một thế hệ chúng tôi... Âm nhạc của anh làm tôi nhức nhối..." (Bụi Và Rác, tr. 157)... Và nhiều trang sách khác.