trang chính tiểu sử tranh ảnh nhạc tập nhạc bút tích tưởng nhớ english
TRỊNH CÔNG SƠN (02/28/1939 - 04/01/2001)
  
Tưởng Nhớ


Hợp Lưu số 59 tháng 6 & 7, 2001, Trịnh Công Sơn, Một Cơi Đi Về
Văn Học số 186 & 187 tháng 10 & 11, 2001. Trịnh Công Sơn, T́nh Yêu, Quê Hương, Thân Phận
Hoàng Xuân Sơn
Nguyễn Văn Tuấn

Văn số 53 & 54 Tháng 5 & 6, 2001

  • Nguyễn Xuân Hoàng SỔ TAY THÁNG NĂM 4
  • Đặng Tiến TRỊNH CÔNG SƠN ĐỜI VÀ NHẠC 9
  • Nguyễn Văn Tuấn VĨNH BIỆT THI SĨ DU CA TRỊNH CÔNG SƠN 24
  • Phạm Duy NHẠC TRỊNH CÔNG SƠN T̀NH YÊU VÀ THÂN PHẬN 31
  • Phạm Duy LŨ CHÚNG TÔI, KHI NHẬP CUỘC, KHI XUẤT THẾ 33
  • Tô Thùy Yên MỖI CA KHÚC NHƯ MỘT LỜI TRĂN TRỐI 37
  • Tô Thùy Yên NGƯỜI DU CA CHÍNH HIỆU 39
  • Văn Cao TRỊNH CÔNG SƠN: NGƯỜI CA THƠ 40
  • Luân Hoán THÊM MỘT TIN BUỒN 42
  • Bùi Bảo Trúc VỀ TRỊNH CÔNG SƠN 43
  • Nam Dao TRỊNH CÔNG SƠN NHƯ CÁNH VẠC BAY 63
  • Đinh Cường GỞI SƠN, NHỮNG ĐOẠN GHI RỜI CỦA NGƯỜI BẠN Ở XA 70
  • Nguyễn văn Thọ NHỚ TRỊNH CÔNG SƠN 73
  • Bủu Chỉ 76
  • Trịnh Cung BI KỊCH TRỊNH CÔNG SƠN 77
  • Nguyễn Quốc Trụ NHỮNG NGÀY TRỊNH CÔNG SƠN 84
  • Nguyễn Đăng Thường THIÊN TÀI VÀ THIÊN TAI 86
  • Đặng Mai Lan TRỊNH CÔNG SƠN TRONG TÔI, TỪ ĐÓ 88
  • Vũ Thư Hiên THƯƠNG NHỚ TRỊNH CÔNG SƠN 91
  • Thượng Văn ÂM NHẠC VÀ CHÍNH TRỊ 94
  • Hoàng Xuân Sơn BÀI CA NHỮNG TẾ BÀO 96
  • Nguyễn Trọng Khôi MỘT PHIẾN TÀI T̀NH 100
  • Trần Kiêm Đoàn TRỊNH CÔNG SƠN NH̀N TỪ MỘT HUẾ XƯA 106
  • Ngọc TRỊNH CÔNG SƠN, MỘT CƠI ĐI VỀ 111
  • Đinh Trường Chinh TRỊNH CÔNG SƠN CON TINH YÊU THƯƠNG 113
  • John Schafer CHÚT L̉NG VỚI TRỊNH CÔNG SƠN 116
  • Trường Kỳ KHÁNH LY: NHỮNG LỜI TỬ TẾ ÔNG SƠN DẬY TÔI 118
  • Mai Thy TRỊNH CÔNG SƠN TÔI LUÔN LUÔN SỐNG VỚI HIỆN TẠI 125
  • Thanh Tùng ANH ĐĂ VẮT CẠN T̀NH YÊU CHO ĐỜI 126
  • Nguyễn Trọng Tạo VĨNH BIỆT ĐỜI VỀ CƠI THÊNH THANG 128
  • Từ Huy CHẠM ĐẾN TRỊNH CÔNG SƠN 129
  • Lê Minh Quốc RƠI LỆ RU NGƯỜI 130
  • Nguyễn Đăng Thường H̀NH TRỊNH CÔNG SƠN 132


    ° Trịnh Công Sơn Bút tích - Kư - Truyện Ngắn 133
  • Trịnh Công Sơn BÚT TÍCH TRỊNH CÔNG SƠN 133
  • Trịnh Công Sơn TRỊNH CÔNG SƠN NGHĨ VỀ KHÁNH LY / VĨNH TRINH / HỒNG NHUNG (1995) 134
  • Trịnh Công Sơn NỖI L̉NG CỦA TÊN TUYỆT VỌNG 135
  • Trịnh Công Sơn TÔI ĐĂ MƠ THẤY CHUYẾN ĐI CỦA M̀NH 137
  • Trịnh Công Sơn ĐỂ BẮT ĐẦU MỘT HỒI ỨC 138
  • Trịnh Công Sơn DIỄM CỦA NHỮNG NGÀY XƯA 139
  • Trịnh Công Sơn CUỘC SỐNG KHÔNG THỂ THIẾU T̀NH YÊU 141
  • Trịnh Công Sơn PHÁC THẢO CHÂN DUNG TÔI 142
  • Trịnh Công Sơn BÀI HÁT ĐẦU TIÊN BÀI HÁT CUỐI CÙNG 143
  • Trịnh Công HỒI ỨC VỀ NHẠC PHẨM ... HẠ TRẮNG 145
  • Trịnh Công Sơn CA KHÚC MANG ĐẾN SỰ CẢM THÔNG GIỮA MỌI NGƯỜI 146
  • Trịnh Công Sơn CHÚ LỘ 152
  • KHÁNH LY: NHỮNG LỜI TỬ TẾ ÔNG SƠN DẬY TÔI


    Trường Kỳ

    Ngoài anh em và người thân trong gia đ́nh, có lẽ Khánh Ly là người ông gắn bó với Trịnh Công Sơn nhất. nhất, th́ Khánh Ly có lẽ là người nhớ thương ông vô hạn v́ chị đă coi Trịnh Công Sơn như một nửa đời sống của ḿnh sau gần 40 năm gắn liền với những tác phẩm của người nghệ sĩ tài hoa.

    Sang Montreal trong dịp gia đ́nh nhạc sĩ Trịnh Công Sơn làm lễ cầu siêu cho người nhạc sĩ quá cố vào ngày 8 tháng Tư năm 2001, Khánh Ly đă dành cho người viết một cuộc nói chuyện đặc biệt, trong đó chị đă tỏ bầy tâm sự của ḿnh bằng tất cả sự xúc động sau cái chết của Trịnh Công Sơn...Cuộc nói chuyện được diễn ra trên lầu nhà hàng La Famille Vietnamienne, góc đường St André và Duluth, do vợ chồng em gái nhạc sĩ Trịnh Công Sơn - bà Trịnh Vĩnh Tâm và ông Hoàng Tá Thích - khai thác từ nhiều năm qua, vào lúc 7 giờ 30 tối ngày 8 tháng Tư năm 2001. Pḥng khách trên lầu nơi gia đ́nh em gái Trịnh Công Sơn cư ngụ đă từng diễn ra những buổi họp mặt thân mật và ấm cũng giữa gia đ́nh và bạn bè của Trịnh Công Sơn trong dịp ông sang Montreal thăm các em và các cháu vào năm 1992. Một ḿnh với Khánh Ly nơi có trưng bầy một tác phẩm hội họa của Trịnh Công Sơn trong một bầu không khí ảm đạm, người viết đă được nghe những tâm sự của chị liên quan đến Trịnh Công Sơn, vốn là người mà chị coi là "gắn bó như một định mệnh". Dưới đây là những đoạn trích nguyên văn từ những câu trả lời của Khánh Ly trong buổi nói chuyện đặc biệt này, xen lẫn với những tiếng sụt sùi, nghẹn ngào trên một khuôn mặt đượm nét u buồn...

    Trường Kỳ: Chị là một trong số những người ở hải ngoại biết được tin nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua đời sớm nhất. Cảm giác của chị khi nghe được tin ấy ra sao?

    Khánh Ly: Tôi không biết là trong trường hợp những người khác, cảm giác của họ khi nhận được tin một người thân vừa đi xa như thế nào. Nhưng mà lúc đó th́ tôi hoàn toàn tôi như một người bị đông đá! Đầu óc tôi hoàn toàn trống rỗng và tôi ngồi sững người trên ghế cho đến khi tôi nghe tiếng chồng tôi khóc! Lúc đó tôi mới tỉnh lại, tôi nói với nhà tôi là "Anh Sơn đi rồi!".

    TK : Sau đó?

    KL: Sau đó, tôi được nói chuyện với anh Thích, em rể của anh Sơn...ở thành phố này, tôi muốn xác nhận tin đó là đúng hay chỉ là tin đồn. Tôi được xác nhận là điều đó đúng và chính anh Thích lúc đó cũng gần như là rơi vào một t́nh trạng như tôi. Có lẽ tôi là người đầu tiên liên lạc với anh Thích.

    TK: Tôi được bạn bè bên California cho biết chị đă phải vào bệnh viện cấp cứu sau khi nghe tin này...

    KL: Tôi có ngă từ trên ghế xuống...Tôi cảm thấy tôi thở không được nữa. Đó là ngày hôm sau, sau khi tôi liên lạc về Sài G̣n. Nhà tôi có đưa tôi đi cấp cứu và tôi nằm đến chiều th́ tôi đ̣i về. V́ tôi muốn ở nhà để chờ tin Sài G̣n. Thực sự mà nói, cho tới bây giờ là một tuần lễ đă qua tôi vẫn thấy dường như điều đó không phải là sự thật, tôi không nghĩ rằng đó là sự thật.

    TK: Nhưng đúng là anh Sơn đă ra đi...

    KL: Có lẽ là tôi phải mất một thời gian nữa, lâu lắm tôi mới có thể tin rằng, sự ra đi của anh Sơn là chuyện có thật. Những nỗi vui đến với tôi nhanh và tôi mau quên. Nhưng cái mất mát, cái đau buồn đến với tôi, thường thấm nhập vào tôi rất là chậm và càng ngày tôi càng nhận thức được nỗi đau, nỗi khổ của ḿnh là sự thật. Nó không phải là giấc mơ nữa! C̣n đến giờ phút này tôi vẫn như là người sống ở trong một cơn mơ, giống như là sự lập lại của một ngày vào tháng Tư năm 75. Đó là ngày 29 tháng Tư năm 75 khi tôi rời Sài G̣n. Phải đến 15 năm sau khi rời xa Việt Nam tôi mới nhận thức được, tôi mới chịu nh́n nhận rằng là tôi đă thực sự ở xa Việt Nam.

    TK: Trường hợp của anh Sơn đối với chị cũng như vậy?

    KL:Tôi nghĩ là ông Trịnh Công Sơn đi xa, đi đâu đó một vài giờ đồng hồ, một vài ngày như ông thường đi ra quán nghệ sĩ mỗi buổi sáng để gặp các bạn bè của ông. Dẫu rằng ông chỉ ra đó, ông ngồi uống một ly trà rồi ông đi bộ về. Bây giờ tôi vẫn c̣n cái cảm giác đó là một lát nữa đây có thể là ông sẽ trở về . Tại v́ ở thành phố này là nơi mà năm 92 tôi được gặp ông. Cũng trong căn pḥng này, chúng tôi đă quây quần với các em của ông, các cháu của ông, các bạn của ông. Chúng tôi đă ngồi đây rất hạnh phúc trong một khoảng thời gian mấy tháng trời. Và cũng có lúc ông đi ra ngoài quán cà phê ngồi để nh́n những người khách lạ đi qua lại. Bây giờ tôi cũng nghĩ rằng không có mặt ông ở đây chắc là ông đang c̣n ở một quán cà phê nào đó và ông sẽ trở về kịp bữa cơm tối nay.

    TK: Chị đă gặp anh Sơn lần nào sau năm 75?

    KL: Lần đầu tiên tôi gặp ông Trịnh Công Sơn sau năm 75 là năm 88 tại Paris. Rồi đến năm 92 th́ tại Canada, tại đây. Đến năm 97 tôi về với phái đoàn Nhật Bổn và năm ngoái, tháng Năm, tôi cũng về với phái đoàn Nhật để hát cho một cuốn phim nói về một người kư giả Nhật đă chết ở Việt Nam. Và khi t́m được xác của anh th́ trong túi của anh vẫn c̣n một cuốn cassette nhạc của ông Trịnh Công Sơn do tôi hát. Trong suốt thời gian đó, sau những giờ làm việc với phái đoàn của Nhật, của hăng phim Nhật tôi dành hết th́ giờ để được nói chuyện với ông Trịnh Công Sơn, được ngồi với ông và một số bạn bè như Lan Ngọc, như Hồng Vân, như anh Nguyễn Ánh 9, anh Nguyễn Ngọc Thạch, thoáng gặp Cẩm Vân một lần. Và Hồng Vân Lan Ngọc là những người bạn, những người em cũ; anh Nguyễn Aùnh 9 th́ lại là người quá thân, một nhạc sĩ mà tôi rất là quí mến. Đồng thời tôi cũng được gặp Bảo Phúc. Bảo Phúc tập nhạc cho tôi tại nhà của anh Sơn. Và anh Sơn đă chỉ cho tôi hát bài "Đồng Dao 2000" và bài "Tiến Thoái Lưỡng Nan"

    TK: Như vậy vào tháng Năm năm ngoái là lần cuối chị gặp anh Sơn?

    KL: Dạ! Đó là lần cuối. Thật ra sau Tết tôi nghe tin anh Sơn nhập viện, tôi có dự định về thăm anh. Nhưng rồi chính tôi cũng lại không được khỏe cho nên tôi hoăn lại. Và đến khi tôi nghe anh Thích và chị Tâm từ Việt Nam về cho biết là t́nh h́nh sức khỏe anh Sơn đă khá tôi cũng mừng. Tôi cũng mừng và nghĩ rằng có thể là tôi thu xếp để từ giờ đến cuối năm về thăm anh. Nhưng không ngờ là chỉ có mấy ngày sau th́ tôi được tin anh đă nhập viện và bị "coma".

    TK: Được biết ở Việt Nam có tin cho là chị sẽ về dự lễ an táng anh Sơn?

    KL: Tôi biết, có nhiều người e-mail cho tôi và ở bên Úc cũng liên lạc cho tôi biết về tin đồn này. Nhưng tôi nghĩ là tôi về th́ cũng chẳng c̣n được nh́n thấy anh. Mà nhiều khi sự có mặt của tôi cũng trở thành thừa thăi và cũng...chẳng có ích lợi ǵ cho ai! " Cho nên ngày hôm nay tôi có mặt ở đây cùng với những người cháu của ông Trịnh Công Sơn và ông Hoàng Tá Thích là em rể của ông Trịnh Công Sơn để làm lễ cầu siêu cho ông Sơn th́ cũng là một sự gặp gỡ, chia xẻ trong gia đ́nh. Tôi nghĩ là về Việt Nam hay qua đây th́ cũng giống nhau thôi!

    TK: Nhưng thật sự trong thâm tâm chị có muốn về Việt Nam ngay sau khi nghe tin anh Sơn qua đời?

    KL: Tôi rất muốn! Tôi rất muốn! Nhưng tôi suy nghĩ kỹ th́ tôi thấy là tôi không nên về!.

    TK: Tại sao chị cho là chị không nên về, nghĩ sao khi nói câu đó?

    KL: Bởi v́ như tôi đă tŕnh bầy là tôi không được thấy mặt ông nữa... và... tôi cũng chẳng muốn cho ai thấy mặt tôi ở Việt Nam trong những giờ phút đó!

    TK: Khi nói chuyện với chị sáng nay tại lễ cầu siêu cho anh Sơn, tôi có nghe chị nói giữa chị và anh Sơn có một sự liên hệ lạ lùng. Sự liên hệ chị cho là lạ lùng đó như thế nào?

    KL: à cái sự liên hệ giữa ông Trịnh Công Sơn với tôi đă kéo dài một thời gian quá lâu. Một sự gắn bó như một định mệnh. ông Trịnh Công Sơn có thể có những giây phút không nhớ đến tôi. Nhưng riêng tôi th́ lúc nào tôi cũng nhớ đến ông. Bởi v́ như tôi đă nói, ông là một nửa đời sống của tôi. Và ngay bây giờ khi tôi nói những lời này, thực sự tôi muốn thưa cùng tất cả là tôi không biết tôi c̣n hát nổi nữa hay không. Có thể tôi sẽ từ giă... bây giờ điều tôi mơ ước nhất là nếu tôi có thể tan biến đi ra khỏi cuộc đời này hoặc là tôi sẽ không thức dậy sau một đêm, sau một giấc ngủ th́ có lẽ điều đó tốt cho tôi hơn!"

    TK: Như chị đă nói, Trịnh Công Sơn là nửa đời sống của chị, th́ đó là một sự liên hệ về mặt t́nh cảm hay văn nghệ thuần túy hoặc là một sự liên hệ nào khác?

    KL: ông Trịnh Công Sơn và tôi có một mối liên hệ cao hơn, đẹp đẽ hơn, thánh thiện hơn là những t́nh cảm đời thường. Và v́ tôi được gần ông Trịnh Công Sơn nhiều và tôi được ông cắt nghĩa rơ ràng những tác phẩm, nhạc phẩm của ông. Tôi thấy rơ, hiểu rơ được con người của ông cũng như tác phẩm của ông. Cho nên cảm nhận của tôi là mối liên hệ t́nh cảm đó phải vượt lên trên tất cả những t́nh cảm của đời thường. Bởi v́ ở ông Trịnh Công Sơn, điều vĩ đại nhất, vĩ đại hơn cả những tác phẩm của ông là nhân cách, nhân phẩm của ông. ông là người nhạc sĩ duy nhất đă sống trong đời sống này có một tấm ḷng không có thù hận. Và phải hiểu những tác phẩm của ông th́ mới có thể nói và yêu thương ông nếu không hiểu những tác phẩm của ông th́ tất cả những điều nói về ông có thể là sai, là không đúng sự thật! Trong lúc này th́ thật ra tôi cũng xin phép là tôi không dám nói nhiều, nhưng tôi hy vọng trong cuốn sách tôi sẽ in trước khi tôi từ giă. Tôi sẽ xin được kể lại rất là thật thà, tất cả mọi chuyện từ khởi đầu cho tới kết thúc, quan hệ t́nh cảm giữa ông Trịnh Công Sơn và tôi. C̣n bây giờ tôi xin phép cho tôi được giữ riêng một số những kỷ niệm rất riêng tư giữa chúng tôi.

    TK: Khi nào sách sẽ phát hành và tựa đề là ǵ?

    KL: Tôi dự định in cuốn sách đó trong năm 2000 vừa qua, nhưng tôi cũng chưa đủ phương tiện và tôi cũng cảm thấy có nhiều điều c̣n thiếu sót cho nên có lẽ là năm tới tôi hy vọng sẽ hoàn tất được cuốn sách đó. Và tôi đă lựa cho cuốn sách đó một cái tựa cách đây trên 10 năm:là "Đằng Sau Những Nụ Cười".

    TK: Chị vừa nhắc đến câu "trước khi tôi từ giă". Chị muốn nói lên điều ǵ qua câu đó?

    KL: Thưa anh, thực sự ngay bây giờ khi tôi ngồi đây với anh, tôi không nghĩ là tôi có cất nổi tiếng hát nữa hay không. Và tôi cũng không biết là tôi c̣n sống tới ngày nào, tôi cũng không biết là tôi sẽ đi lúc nào nữa! Thành ra tất cả những cái ǵ mà tôi đă viết nếu c̣n dang dở th́ cũng đành chịu thôi. Và nhà tôi sẽ là người cho in ấn cuốn sách đó với những điều dở dang. Cứ coi giống như là một câu chuyện nửa đường đứt gánh vậy thôi. Cũng như một đời người vậy! Tôi không thể nói chắc được bất cứ chuyện ǵ trong giây phút này.

    TK: Là người hiểu rơ những tác phẩm của Trịnh Công Sơn, như chị nói, và chị cũng là người đă tŕnh bầy rất nhiều nhạc phẩm của anh Sơn. Đối với chị, chị yêu thích những nhạc phẩm nào nhất?

    KL: Có nhiều người yêu những bản t́nh ca của ông Trịnh Công Sơn. Riêng tôi th́ tôi thấy...tôi lại yêu những Ca Khúc Da Vàng hơn bởi v́ nó lớn hơn t́nh ca. T́nh ca ai viết cũng được, mỗi người viết theo cái cảm xúc của trái tim ḿnh. Và trong những bản t́nh ca của ông Trịnh Công Sơn, ai cũng nh́n thấy ḿnh ở trong đó, nhất là tôi! Luôn luôn tôi nh́n thấy tôi ở trong tất cả những bản t́nh ca của ông. Riêng Ca Khúc Da Vàng, tôi c̣n nh́n thấy cả một quê hương, cả những mơ ước, cả những đớn đau, thân phận của một dân tộc, mơ ước của cả một dân tộc về một nền ḥa b́nh, về một sự thống nhất, một đất nước sau một cuộc nội chiến quá đau thương . Và đó là cái điều mà cả tôi, và tôi nghĩ rằng rất nhiều người, đều mơ ước được sống, được ở lại Việt Nam trong sự thống nhất một đất nước Việt Nam với tự do, với hạnh phúc thực sự "

    TK: Anh Sơn đă sáng tác những nhạc phẩm nào dành riêng cho chị?

    KL: Tôi nghĩ là cũng có... tôi nghĩ là cũng có! Anh Sơn cũng có nói với tôi... nói với tôi ở đây cùng với tất cả các anh em ở đây, đặc biệt nhất là bài "Rơi Lệ Ru Người" anh viết sau năm 75 khi anh nghĩ là tôi đă chết trên biển Đông, và anh đă viết bài đó cho tôi. Rồi măi đến năm 90,91 anh mới t́m lại được bài hát đó và anh đă tập cho tôi khi anh qua đây năm 92. C̣n những bài khác th́ bằng cách này và cách khác, chúng tôi có những cách nói với nhau mà không ai biết được, đó là cái cách nói mà không thành tiếng và chỉ nói bằng mắt mà thôi!"

    TK: C̣n riêng về con người của Trịnh Công Sơn, chị có những nhận xét ǵ?

    KL: ông Trịnh Công Sơn là người nhạc sĩ duy nhất chỉ sống cho người mà không sống cho ḿnh. Cái ông quan tâm đến là gia đ́nh, là bạn bè, là anh em. Và trên hết là dân tộc, là quê hương. Có nghĩa ông là người Việt Nam và ông yêu quê hương, yêu tổ quốc. Cho nên tôi đă nói ông ở lại Việt Nam là điều đúng. Và ông đă ở lại Việt Nam, ông đă sống những tháng ngày ở Việt Nam sau năm 75 bằng cả một tấm ḷng, một tấm ḷng, một trái tim không nặng nề cho dẫu là có những đau đớn ông phải trải qua, có những nỗi oan ông phải gánh chịu. Và chính những điều đó ông Trịnh Công Sơn, h́nh ảnh của ông lại càng trở nên vĩ đại hơn, lớn lao hơn trong trái tim của tôi, trong sự suy nghĩ của tôi.

    TK: Có thể đây là một chi tiết nhiều người đă biết, tuy nhiên trong dịp này xin chị nhắc lại về trường hợp chị gặp anh Sơn?

    KL: Cũng là t́nh cờ thôi! Tôi là người may mắn được gặp ông Trịnh Công Sơn năm 64 và đến năm 67 th́ tôi bắt đầu được hát cùng với ông. ông là h́nh, tôi là bóng. Và tôi đă được sống cùng với tên tuổi của ông từ 67, nếu phải kể th́ phải từ 64 cho tới bây giờ.

    TK: Và từ đó, nhờ anh Sơn chị mới có được thành công, mới tạo được tên tuổi?

    KL: Từ ông Sơn cũng như tôi đă thưa nhiều lần là nhờ ông, mọi người mới biết đến tôi và tôi mới được sự thương yêu của mọi người, tôi mói thành nhân và mới thành danh. Do đó chẳng bao giờ tôi quên được lời ông dặn tôi là phải ráng sống với một tấm ḷng, sống với mọi người bằng sự tử tế và hăy làm những điều ǵ tốt đẹp nhất cho Việt Nam, có nghĩa là cho quê hương của chúng tôi."

    TK: Và chị đă luôn thực hành lời dặn này?

    KL: Dĩ nhiên là tôi làm, tôi cố gắng trong khả năng. Dĩ nhiên là trong đời sống của một người tôi khó có thể nào nói rằng ḿnh là một người toàn hảo, không bao giờ làm một điều ǵ lầm lỗi. Nhưng kể từ ngày ra đời cho đến bây giờ, rồi từ lúc được biết ông Trịnh Công Sơn tôi chưa bao giờ tôi phạm phải một cái lầm lỗi nào. Tôi chưa bao giờ làm cho ai phải đau đớn mà tôi cũng chưa bao giờ phụ ḷng tin của ông Trịnh Công Sơn là sống với mọi người bằng sự tử tế, bằng một tấm ḷng mà ông Sơn đă dậy tôi. Từ những ngày tôi c̣n trẻ cho tới bây giờ, tôi nghĩ là tôi không làm cho ông Trịnh Công Sơn thất vọng, cũng như là ông Trịnh Công Sơn không hề phụ lại ḷng yêu thương của những người đă thương yêu ông Sơn trong suốt mấy chục năm qua.

    TK: Mọi người cho là nếu không có Trịnh Công Sơn sẽ không có Khánh Ly. Chị có cho nhận xét này là đúng?

    KL: Tôi luôn luôn nói rằng nếu không có ông Trịnh Công Sơn th́ sẽ không có tôi. Có thể tôi vẫn chỉ là một cái bóng mờ nào đó hoặc là tôi sẽ có một cái đường đi nó chật hẹp hơn. Do đó...tôi luôn luôn nghĩ rằng tôi may mắn đă có được sự giúp đơ, sự an ủi, dạy bảo, nâng đỡ của ông Trịnh Công Sơn. Và tôi không bai giờ tôi quên cái ơn nghĩa này.

    TK: Qua sự thành công của chị, có thể nói chị là một người may mắn?

    KL : Tôi một người có rất nhiều may mắn, nhưng đồng thời cũng là một người có rất nhiều bất hạnh. Được may mắn nhiều và cũng đón nhận được nhiều bất hạnh. Tôi chịu nhiều cái tang trong đời sống, nhiếu cái tang mà không bao giờ tôi quên. Và mỗi người đi th́ để lại trong tim tôi một vết thương. Bây giờ trong trái tim của tôi chỉ c̣n một chỗ rất là nhỏ nhoi là c̣n nguyên vẹn. Và cái mảnh tim nguyên vẹn đó c̣n lại, tôi muốn xin để ghi nhớ ân t́nh của tất cả mọi khán thính giả ở khắp nơi đă yêu thương tôi, của các con tôi và của chồng tôi. Bởi v́ một người giống như tôi khó có thể nào mà chịu đựng được quá nhiều bất hạnh như vậy trong cuộc sống. Những bất hạnh mà những may mắn không đền bù nổi. Tôi tin là sẽ có người khi nghe tâm sự này của tôi sẽ hiểu những điều mà tôi nói là thật.

    Những điều tôi nói đúng theo lời ông Trịnh Công Sơn dậy là sự tử tế với mọi người. Th́ hôm nay những điều tôi nói đều là sự thật, những sự tử tế tôi muốn gửi đến mọi người. Nếu tôi có đi xa th́ cũng xin như một lời chia tay. Tôi cũng xin một giọt nước mắt của những người đă v́ ông TCS mà yêu thương tôi.

    TRƯỜNG KỲ